انتخاب بشود و ديگران بايد [ تابع باشند . ] يك راهش اين است كه ببينيم اكثريت كدام طرف را گرفتند و اقليت كدام طرف را . بنابراين از نظر اسلام مسئلهء حق و حقيقت مطرح است و حق يك امرى است ماوراى آراء و ارادهء افراد ، و تمام كوششها براى كشف حق و حقيقت بايد بشود . حقِ در فكر ، حق در تفكر . انسان چگونه تفكرى بايد داشته باشد ؟ جهان بينىاش چه بايد باشد ؟ اينكه « هر كه هرچه فكر كرد براى خودش محترم است » درست نيست ؛ [ حق و حقيقت ] يك چيزى است كه براى انسان محترم است . پس جهان بينى چگونه بايد باشد ، منش چگونه بايد باشد ، جامعه چگونه بايد باشد ؟ اگر در يك امر جزئى هم نتوانستند [ به حقيقت ] برسند آن يك مسئلهء ديگرى است كه تكليف عملى چه مىشود « 1 » . مثل آنچه كه در مورد مجتهدها به ما مىگويند كه شما بايد واقع گرا باشيد ، بايد ببينيد حكم واقعى چيست . ولى شما دسترسى نداريد جز اينكه آن عالمترين و عادلترين افراد در زمان خودتان را پيدا كنيد [ و از او در احكام عملى تقليد نماييد . ] اين بالاخره نزديكترين راه است ، حالا كه حقيقت را خودتان مستقيماً نمىتوانيد پيدا كنيد . آن مجتهد نيز كوششهاى خودش را به كار مىبرد ، در يك جا هم هست كه درمىماند ، بعد به اصول عمليه متمسك مىشود : اصل برائت ، استصحاب ، احتياط و . . . خود آن اصول هم كه كشف واقع نمىكند ، ولى رفع ترديد از انسان مىكند . بحث ما دربارهء جامعه ، آن مقدارى كه بايد بحث كنيم تمام شد ، بعد وارد بحث تاريخ مىشويم ، چون گفتيم ما دو بحث داريم . تا تكليف ما دربارهء جامعه مشخص نشود راجع به تاريخ نمىتوانيم بحث كنيم و دليل آن را نيز گفتيم ، از جلسهء آينده بحث تاريخ و تحولات تاريخ را - كه جوهر اصلى بحث ما آن است - پيش مىكشيم . - در ضمن فرمايشاتتان راجع به فطرت ، من اين‌طور استنباط كردم كه تعبير به « استعداد » فرموديد ، آيا كلًا مىشود همهء آيات قرآن و ساير مدارك را با استعداد تطبيق داد و از تقدم رتبه‌اى براى انسان سخنى نگفت و آن را صرف استعداد بگيريم ؛ يعنى براى انسان دو نشئه باشد كه تقدم زمانى هم نداشته باشند ؟ استاد : دو نشئه اشكال ندارد و با آنچه كه ما « بالفطره » مىگوييم ( اين استعدادى كه ما مىگوييم ) منافات ندارد . اين كه ما مىگوييم « استعداد » معنايش اين نيست كه انسان در وقتى هم كه جنين

--> ( 1 ) البته در اسلام راجع به اصول معارف گفته‌اند كه اگر در پيدا كردن حقيقت درمانديد ، به كتاب خدا مراجعه مىكنيد ، به پيغمبر مراجعه مىكنيد ، به ولىّ امر مراجعه مىكنيد .